Python Dictionaries (Sözlükler)
- derste Demetler (Tuples) konusunu işlerken bir cümleyi iki kez kurmuştum: tuple sözlük anahtarı olabilir, liste olamaz. O cümlede geçen "sözlük" bugünkü konumuzun ta kendisi. Python'ın en çok kullanılan veri yapısına hoş geldiniz: dictionary, kısaca dict. Eşleştirme işinin ustası. Şu ana kadar gördüğümüz yapılardan bir noktada keskin biçimde ayrılıyor: listede ve demette elemana pozisyonla ulaşırsınız; sözlükte ise anahtar (key) ile.
Anahtar-Değer Mantığı
Gerçek bir sözlüğü düşünün. "Elma" kelimesine bakarsınız, karşısında anlamı durur. Python sözlüğü aynen böyle çalışır: her anahtar bir değere (value) eşlenir.
- Telefon rehberi: isim → numara.
- Okul sistemi: öğrenci numarası → öğrenci bilgisi.
- Web uygulaması: kullanıcı adı → profil.
- Yapılandırma dosyası: ayar adı → ayar değeri.
Listede aradığınızı bulmak için ya indeksi bilirsiniz ya da baştan sona tararsınız. Sözlük ise "şu anahtarın değeri ne?" sorusuna doğrudan cevap verir. Arka planda bir karma (hash) tablosu çalışır; bu yüzden erişim milyonlarca kayıtta bile pratikte anlıktır. İşte 20. dersteki hash'lenebilirlik mevzusunun pratik karşılığı burada: sözlüğün anahtarları hash'lenebilir olmak zorundadır. Anahtarlar benzersizdir; aynı anahtardan iki tane olamaz. Değerler ise her türden olabilir: sayı, dize, liste, hatta başka bir sözlük.
# Telefon rehberi örneği: isim anahtar, numara değer
rehber = {"Mert": "0532 111 22 33", "Zeynep": "0544 333 44 55"}
# Numaraya ulaşmak için pozisyon değil, isim kullanılır
print(rehber["Zeynep"]) # 0544 333 44 55
Burada "Zeynep" anahtarı hash'lenip tablodaki yerine anında gidilir; listenin aksine rehberde kaç kayıt olduğu bu aramanın hızını etkilemez. Gerçek hayattaki rehber mantığının birebir aynısı; fark, aramayı bilgisayarın yapması.
Sözlük Nasıl Oluşturulur?
İki ana yol var: süslü parantezler ve dict() yapıcısı.
# Süslü parantez ile tanımlama: anahtar: değer çiftleri
ogrenci = {"ad": "Zeynep", "numara": 105, "bolum": "Bilgisayar"}
# dict() yapıcı fonksiyonu ile tanımlama
sehir_kodlari = dict(istanbul=34, izmir=35, ankara=6)
# dict() içine (anahtar, değer) ikililerinden oluşan liste de verilebilir
notlar = dict([("Ali", 85), ("Veli", 72)])
# Boş sözlük
bos = {}
İlk örnekte Python her anahtar: değer çiftini okuyup ikisini bellekte eşler; anahtarlar hash'lenir ve tabloya yerleştirilir. dict() çağrıları da aynı sonuca ulaşır; dict(istanbul=34, ...) yazımında anahtar adları geçerli birer değişken adı gibi davranmak zorundadır, dict([("Ali", 85), ...]) yazımında ise 20. dersten tanıdığınız tuple'lar iş başındadır. Boş süslü parantez {} de geçerli bir sözlüktür. Aklınızda olsun: aynı anahtarı iki kez yazarsanız ikincisi kazanır.
Hangi yazımı seçeceğiniz zevk meselesi. Ben anahtarlar dize olduğunda süslü parantezi tercih ederim; JSON'a benzediği için göz anında alışır. Anahtarlar dinamik üretilecekse dict() içine ikili listesi vermek çoğu zaman daha okunaklıdır.
Erişim: sozluk["anahtar"] ve KeyError
Değere ulaşmanın klasik yolu köşeli parantezdir. Ve bu dersin ilk acı tecrübesi tam burada saklı.
2016'da bir web servisinin yapılandırma dosyasını yeniden yazıyorduk. Eski dosyada timeout_ms anahtarı vardı; yeni dosyada adını "daha açıklayıcı olsun" diye timeout_millis yaptık. Kodun bir köşesinde eski anahtar kalmıştı: config["timeout_ms"]. Üretim sunucusunda servis çöktü. KeyError: 'timeout_ms'. Hatayı bulmak saatler sürdü; çünkü sorun kod mantığında değildi, tek bir anahtarın adındaydı. O günden beri yapılandırma okurken doğrudan köşeli parantez kullanmam, get() kullanırım. Birazdan göreceksiniz.
ayarlar = {"timeout_ms": 5000, "retry": 3}
try:
# Olmayan bir anahtara doğrudan erişim denemesi
deger = ayarlar["timeout_milis"]
except KeyError as hata:
print(hata) # 'timeout_milis' — program burada çökmekten kurtuldu
Olay şu: Python istenen anahtarın hash'ini hesaplar, tabloda bulamayınca da anında KeyError fırlatır. Yakalanmazsa programınız oracıkta ölür. Aslında bu davranış kötü değildir; hata erken ve gürültülü patlar, bug gizlenmez. Ama "anahtar belki yoktur" senaryosunda farklı bir araca ihtiyacınız var.
Bu arada köşeli parantezi kötülemeyelim. Anahtarın kesin var olduğu yerlerde doğrudan erişim hem hızlıdır hem de niyeti açıkça gösterir; KeyError alıyorsanız kodunuzdaki bir varsayım çökmüş demektir ve bunu erken öğrenmek istersiniz.
get() ile Güvenli Erişim
ayarlar = {"timeout_ms": 5000}
# get() olmayan anahtar için hata vermez, None döndürür
deger = ayarlar.get("timeout_milis")
print(deger) # None
# İkinci parametre, anahtar yoksa kullanılacak varsayılan değerdir
deger = ayarlar.get("timeout_milis", 1000)
print(deger) # 1000
# Anahtar varsa get() normal değeri döndürür
print(ayarlar.get("timeout_ms", 1000)) # 5000
get() arka planda tabloya bakar; anahtar varsa değerini, yoksa ikinci parametreyi döndürür. İkinci parametre verilmezse None döner. Kuralım şu: anahtarın varlığı zorunluysa köşeli parantez, çünkü KeyError erken patlayıp bug'ı yakalatır; opsiyonel bir alansa get(), çünkü eksik veri normal akışın parçasıdır. 2016'daki o gece bana bu ayrımı öğretti; bedeli birkaç saat uykusuzluktu.
get()'i sözlüğe dokunmadan çalışan bir danışma masası gibi düşünün: soruyu sorarsınız, cevabı alırsınız, sözlük olduğu gibi kalır.
Ekleme ve Güncelleme
stok = {"kalem": 120}
# Yeni anahtar eklemek için atama yeterlidir
stok["defter"] = 45
# Var olan anahtara atama: eski değerin üzerine yazılır
stok["kalem"] = 98
print(stok) # {'kalem': 98, 'defter': 45}
İlk atamada "defter" anahtarı tabloda olmadığı için Python yeni bir giriş açar. İkinci atamada "kalem" zaten var; Python aynı girişin değerini 120'den 98'e çeker. Ve ikinci acı tecrübemiz bu satırlarda gizli.
Stajyerim bir CSV dosyasındaki satırları şehir adına göre sözlüğe dolduran bir betik yazmıştı. İstanbul satırı dosyada 40 kez geçiyordu; sözlükte ise yalnızca son satır kaldı. 39 satırlık veri sessizce buharlaştı. Hata yok. Uyarı yok. Sessiz veri kaybı en tehlikelisidir, çünkü yakalanmaz. Çözüm basitti: aynı anahtarı ikinci kez gördüğünde değeri listeye çevir. O stajyere bu davranışı ezberletmeden bırakmadım; siz de unutmayın: aynı anahtar, eski değeri ezer.
stok = {"kalem": 120}
# Anahtarın var olup olmadığından emin değilseniz önce kontrol edin
if "defter" not in stok:
stok["defter"] = 0 # Sayacı sıfırdan başlat
stok["defter"] += 10 # Sonra güvenle artırın
print(stok) # {'kalem': 120, 'defter': 10}
Bu desen, "değer varsa artır, yoksa başlat" işini güvenli hale getirir; kontrolsüz artırma, olmayan anahtarda KeyError üretirdi. İlk bakışta uzun görünse de üretim kodlarında bu kontrol hayat kurtarır.
keys(), values(), items() ile Döngü
notlar = {"Ali": 85, "Veli": 72, "Cem": 91}
# Yalnızca anahtarlar üzerinde gezinmek
for ogrenci in notlar.keys():
print(ogrenci)
# Yalnızca değerler üzerinde gezinmek
for puan in notlar.values():
print(puan)
# En kullanışlısı: anahtar ve değeri birlikte almak
for isim, puan in notlar.items():
print(f"{isim} aldığı puan: {puan}")
keys() ve values() sözlüğün sırasıyla anahtarlarını ve değerlerini verir. items() ise her adımda bir (anahtar, değer) tuple'ı üretir; for isim, puan in notlar.items() satırındaki ikili atama, 20. derste öğrendiğimiz unpacking'den başka bir şey değildir. Bu üç metot, sözlük üzerinde döngü kurmanın standart yoludur.
Döngü sırasında sözlüğü değiştirmeyin. Eleman ekleyip çıkarırsanız RuntimeError: dictionary changed size during iteration ile karşılaşırsınız; gerekiyorsa önce list(notlar.items()) ile sabit bir kopya alıp o kopya üzerinde gezinin.
in Operatörü ile Anahtar Kontrolü
notlar = {"Ali": 85, "Veli": 72}
# in operatörü sözlükte yalnızca anahtarlara bakar
if "Ali" in notlar:
print("Ali kayıtlı") # Bu satır çalışır
print("Cem" in notlar) # False — Cem kayıtlı değil
# Güvenli desen: önce kontrol et, sonra eriş
if "Cem" in notlar:
print(notlar["Cem"])
in sözlükte değerlere değil, anahtarlara bakar. "85 sözlükte var mı?" diye sorarsanız cevap False olur. Önce in ile kontrol edip sonra köşeli parantezle erişmek, get()'in bilinmediği zamanlardan kalma klasik desendir; bugün genelde get() daha temizdir ama in hâlâ "bu anahtar işlendi mi?" gibi kontrol akışlarında vazgeçilmezdir.
Değer aramak isterseniz 85 in notlar.values() yazımı iş görür; yalnızca bunun anahtar aramasından daha yavaş olduğunu bilin, çünkü değerler hash'lenmez ve tek tek taranır.
Dict Comprehension: Kısa Bir Dokunuş
# 1'den 5'e sayıların karelerini tutan sözlük
kareler = {sayi: sayi ** 2 for sayi in range(1, 6)}
print(kareler) # {1: 1, 2: 4, 3: 9, 4: 16, 5: 25}
# Koşullu örnek: yalnızca çift sayıların kareleri
ciftler = {sayi: sayi ** 2 for sayi in range(1, 11) if sayi % 2 == 0}
print(ciftler) # {2: 4, 4: 16, 6: 36, 8: 64, 10: 100}
Tek satırda döngü kurup sözlük üretmenin adı dict comprehension'dır; liste versiyonunun sözlük uyarlamasıdır. Bir listeyi sözlüğe çevirirken ya da mevcut bir sözlüğü filtrelerken bu kısa yazım ciddi zaman kazandırır; üç satırlık döngüyü tek satıra indirir. Yalnız dikkat: aynı anahtar birden fazla kez üretilirse, tıpkı normal sözlükte olduğu gibi son değer kazanır. Burada yalnızca tadına bakıyoruz; türevlerini, koşullarını ve ne zaman gereğinden fazla kullanıldığını 23. derste ayrıntısıyla konuşacağız.
Sık Sorulan Sorular
Sözlükte anahtar olarak liste kullanabilir miyim?
Hayır. TypeError: unhashable type: 'list' alırsınız; çünkü liste değiştirilebilir olduğu için güvenilir bir hash üretemez. Aynı veriyi tuple olarak tutarsanız sorun çözülür; 20. derste gördüğümüz gibi tuple hash'lenebilirdir.
get() ile köşeli parantez arasında nasıl karar vereceğim?
Anahtarın orada olması kodunuzun doğruluğu için şartsa köşeli parantez kullanın; eksikse KeyError ile erken patlayıp hatayı yakalarsınız. "Olabilir de olmayabilir de" diyorsanız get() kullanın ve bir varsayılan değer verin. Kararsızlık anlarında kendinize şunu sorun: "Bu anahtar yoksa programın çökmesi mi doğru, yoksa bir varsayılanla devam etmesi mi?" Cevap genelde kararı sizin yerinize verir.
Sözlük sıralı bir yapı mı?
Python 3.7'den beri sözlükler elemanların eklenme sırasını korur. Yine de kodunuzu sıraya bağımlı yazmadan önce iki kez düşünün; garanti olsa bile sıraya dayalı niyeti belli olmayan mantıklar, okuyanı yanıltır. 3.6 ve öncesine destek veren bir ortamda çalışıyorsanız sıraya hiç güvenmeyin.
Sırada Ne Var?
Sözlüklerin anahtarları hash'lenebilir olmalı demiştik. Peki aynı hash tabanını kullanan ama değerleri olmayan, tekrarları da kabul etmeyen bir yapı olduğunu söylesem? İşte bir sonraki dersimizin konusu bu: Kümeler (Sets). Benzersiz elemanlarla çalışmayı, küme işlemlerini ve "listede tekrar edenleri sil" hilesini orada göreceğiz. Matematikten tanıdık gelen kesişim, birleşim ve fark kavramlarının Python'da ne kadar pratik olduğunu gördüğünüzde, sözlüklerde harcadığınız emeğin karşılığını almış olacaksınız. Görüşmek üzere.







