Python Listeler (Lists)
Ders 17: String Metotları’nda karakter dizileriyle epey yol kat ettik; artık onları rahatça biçimlendiriyor, bölüyor ve birleştiriyoruz. Şimdi sıra Python’un iş yükünü sırtlayan asıl veri yapılarından birinde: listelerde. Web’den çektiğin ürün fiyatları liste olur, API’den dönen kayıtlar liste olur, bir CSV’nin satırları bile çoğu zaman listeye dönüşür. Bu dersi aceleye getirme. Burada atacağın sağlam temel, ileride saatlerini kurtaracak.
Liste Nedir?
En kısa tanımıyla liste, sıralı ve değiştirilebilir bir değerler topluluğudur. Sıralı olması, elemanların ekleme sırasını koruduğu anlamına gelir; ilk eklediğin eleman hep ilk sırada durur. Değiştirilebilir olmasıysa, listeyi oluşturduktan sonra bile içeriğine müdahale edebileceğin anlamına gelir. Bir de üçüncü bir numarası var:
- Karışık tip kabul eder: Aynı listenin içinde integer, string, float, hatta başka bir liste durabilir. Python bunu yadırgamaz.
- İç içe gelebilir: Bir listenin elemanı yine liste olabilir; buna iç içe liste (nested list) deriz.
- Boş olabilir:
[]geçerli bir listedir ve çoğu algoritma boş listeyle başlar.
# Karışık tipte, üstelik içinde liste barındıran bir liste
ogrenci = ["Deniz", 24, 3.42, ["Python", "SQL"]]
print(ogrenci)
print(type(ogrenci))Bu kod çalıştığında önce listenin tamamı ekrana yazılır, ardından türün list olduğunu görürsün. Python, elemanların tiplerini tek tek denetlemez; her elemanı listede birer referans olarak saklar. Bu yüzden aynı kutu içinde string ve float yan yana yaşayabilir.
Liste Oluşturma: [] ve list()
Liste üretmenin iki standart yolu var. Köşeli parantez, günlük kodda en çok gördüğün yöntem:
# Boş liste oluşturmanın iki yolu
sepet = [] # 1. yol: köşeli parantez
sepet2 = list() # 2. yol: list() fonksiyonu
print(sepet, sepet2)İki ifade de arka planda aynı işi yapar: yeni bir liste nesnesi oluşturur ve değişkene bağlar. Fark performansta değil, tarzdadır; Python topluluğunda [] daha yaygın kabul görür. list() ise asıl gücünü dönüştürme işinde gösterir: list("abc") çağrısı sana ["a", "b", "c"] döndürür.
İndeksleme: Sıfırdan Başla
Listenin ilk elemanı 0 numaralı indekstedir. İkinci eleman 1’dedir, üçüncü 2’dedir. Bu kuralı ezberlemek yerine içselleştir: Python’da indeks, “baştan kaç adım ötede” sorusunun cevabıdır. Sıfır adım ötede olan, ilk elemandır.
meyveler = ["elma", "armut", "kiraz", "muz"]
print(meyveler[0]) # elma: ilk eleman
print(meyveler[1]) # armut: ikinci eleman
print(meyveler[-1]) # muz: sondan birinci
print(meyveler[-2]) # kiraz: sondan ikinci
print(len(meyveler)) # 4: listenin uzunluğuNegatif indeks, listenin sonundan saymaya yarar; -1 her zaman son elemandır, liste ne kadar uzarsa uzasın. len() fonksiyonu ise listenin kaç eleman tuttuğunu döndürür ve döngülerde en sık kullanacağın araçlardan biri olacak. Son geçerli indeksin len(meyveler) - 1 yani 3 olduğuna dikkat et; 4 numaralı indekse dokunursan Python sana IndexError fırlatır.
len()‘in iki pratik kullanımı daha var:
sayilar = [3, 8, 1]
# Boş liste kontrolü: liste boşsa if gövdesi çalışmaz
if sayilar:
print("Listede eleman var")
# Son elemana her zaman güvenli erişim
son_eleman = sayilar[len(sayilar) - 1]
print(son_eleman) # 1Buradaki if sayilar: ifadesi, listenin boş olup olmadığını tek hamlede test eder; boş liste “yanlış” (falsy) kabul edilir. len(sayilar) - 1 kalıbıysa uzunluğu bilmesen bile son elemana güvenle ulaşmanı sağlar. Bu iki alışkanlık, sınır hatalarının önemli bir kısmını daha doğmadan öldürür.
Eleman Değiştirme
Listenin en büyük gücü tam burada: yerinde değişiklik.
sayilar = [10, 20, 30, 40]
sayilar[0] = 99 # 0. indeksteki 10'u 99 ile değiştir
print(sayilar) # [99, 20, 30, 40]Arka planda yeni bir liste oluşmadı; sayilar değişkeni hâlâ aynı listeye bakıyor, yalnızca 0. indeksteki referans yeni değeri göstermeye başladı. String ile farkı tam burada yatar: metin[0] = "A" yazamazsın, çünkü string değiştirilemezdir (immutable). Listeyse değiştirilebilir; bu ayrımı birazdan başlı başına bir bölümde ele alacağım.
Burada ilk acı tecrübemi anlatayım. Yıllar önce Python’a C++ tarafından geçmiştim ve bir string’in ilk harfini büyütmek istedim. metin[0] = "A" yazdım. Python bana TypeError: 'str' object does not support item assignment dedi.
Bir saat boyunca kendi koduma değil, Python’a kızdım; “bu dil neden böyle katı” diye söylendim. Oysa suç dilde değil, benim eski alışkanlığımdaydı: karakter dizilerini yerinde değiştiremezsin, yeni bir string üretmen gerekir. O günden beri mutable ve immutable ayrımını öğrencilerime ilk gün anlatırım.
append ile Ekleme, del ile Silme
Listeye yeni eleman eklemek için append kullanılır ve eleman her zaman sona eklenir:
yetenekler = ["Python", "SQL"]
yetenekler.append("Docker") # sona ekle
yetenekler.append(42) # tip farklı olsa da sorun yok
print(yetenekler) # ["Python", "SQL", "Docker", 42]append, listeyi yerinde değiştirir ve sana yeni liste döndürmez; dönüş değeri None‘dur. Bunu bilmeden yeni = yetenekler.append("X") yazarsan, yeni değişkenin sessizce None olur ve hatayı çok sonra fark edersin. Silme tarafında ise del ifadesi var:
diller = ["Python", "Java", "C", "Go"]
del diller[1] # 1. indeksteki "Java"yı sil
print(diller) # ["Python", "C", "Go"]del bir fonksiyon değil, bir ifadedir; indeks bazında eleman çıkarır. Silme işleminden sonra kalan elemanlar sola kayar, yani “C” artık 1. indekstedir. Negatif indeksle de silebilirsin: del diller[-1] son elemanı çıkarır. Uzun bir listede tek elemanı ayıklamak için baştan liste kurmaktansa del tek hamlede iş görür.
String ile Karşılaştırma: Değiştirilebilir mi Değişmez mi?
Bu kavramı iki cümleyle geçiştirme; Python’daki davranışların yarısı buradan doğar:
- String değişmezdir: Tek bir karakteri bile yerinde değiştiremezsin. Her “değişiklik” aslında yeni bir string üretir, eski string olduğu yerde kalır.
- Liste değişebilir: Aynı nesne üzerinde ekle, sil, değiştir; hepsi serbesttir ve yeni nesne oluşmaz.
# String: değişiklik yok, yeni string üretilir
ad = "deniz"
ad_buyuk = ad.upper() # "DENIZ" adında YENİ bir string oluştu
print(ad) # "deniz" hâlâ küçük harf
print(ad_buyuk) # "DENIZ"
# Liste: değişiklik yerinde, aynı nesne değişti
notlar = [70, 85, 90]
notlar.sort() # aynı listeyi yerinde sıraladı
print(notlar) # [70, 85, 90] artık sıralı haldeupper() orijinal stringe dokunmaz; sonucu ayrı bir değişkene alman gerekir. sort() ise listeyi yerinde sıralar ve dönüş değeri None olur. İkisinin tavrı birbirinin tam zıttıdır ve bu zıtlık, acemi kodların en sık düştüğü tuzakların kaynağıdır.
Aliasing Tuzağı: Kopya Sandığın Şey
Bu bölüm, dersin en önemli kısmı. Şu koda dikkatlice bak:
orijinal = [1, 2, 3]
kopya = orijinal # BU BİR KOPYA DEĞİL, ikinci bir isim!
kopya.append(4)
print(orijinal) # [1, 2, 3, 4] !!!
print(kopya) # [1, 2, 3, 4]kopya = orijinal yazdığında Python yeni bir liste oluşturmaz; aynı liste nesnesine ikinci bir isim (referans) takar. Bu duruma aliasing denir. kopya.append(4) çağrısı tek ve aynı listeyi değiştirdiği için, değişiklik iki değişkenden de görünür.
Bu tuzağa bir keresinde ciddi biçimde düştüm. Yıllar önce haftalık satış raporu üreten bir betik yazıyordum; verinin “yedeğini” alıp üzerinde temizlik yapacaktım. yedek = satislar dedim, sonra yedeği sıralayıp aykırı değerleri sildim.
Pazartesi raporu yanlış sırayla çıktı, silinen kayıtların izini süremedim. Gerçeği ancak öğleden sonra anladım: yedek diye bir şey yoktu, satislar‘ın ta kendisiyle oynuyordum. Gerçek kopya için yeni liste üretmek gerekir:
orijinal = [1, 2, 3]
gercek_kopya = orijinal.copy() # artık gerçekten ayrı bir liste
gercek_kopya.append(4)
print(orijinal) # [1, 2, 3] değişmedi
print(gercek_kopya) # [1, 2, 3, 4]copy() metodu, elemanların yüzeysel bir kopyasını alır; artık iki değişken farklı listelere bakar ve eklemeler birbirini etkilemez. Küçük bir not: iç içe listelerde bu kopya derin olmaz, içteki listeler yine paylaşılır; o inceliği ileriki derslerde açacağım. Şimdilik tek cümleyi aklında tut: atama kopya değildir, ikinci bir etikettir.
Sık Sorulan Sorular
Liste ile tuple arasındaki fark ne?
Liste değiştirilebilir, tuple değiştirilemez. Elemanlarını sonradan ekleyip çıkaracağın bir yapı arıyorsan liste doğru seçimdir; değişmeyecek bir değer kümesi içinse tuple. Demetleri iki ders sonra ayrıntısıyla işleyeceğiz.
len() neden bu kadar hızlı?
Çünkü len() her seferinde elemanları saymaz; listenin içinde tuttuğu uzunluk bilgisini doğrudan okur. Milyon elemanlı bir listede bile maliyeti sabittir.
Negatif indeksin sınırı ne?
-1 son elemandır, -len(liste) ilk elemandır. Bu aralığın dışına çıkarsan IndexError alırsın; negatif indeks sondan kaçıncı olduğunu sorar, başka bir şey değil.
Sırada Ne Var?
Listelerin temelini attık; artık kabuk değiştirme zamanı. Bir sonraki derste işin mutfak tarafına iniyoruz: Ders 19: Liste Metotları ve Dilimleme (Slicing)’de append ile extend arasındaki o meşhur farkı, sort ile sorted ayrımını ve [::-1] gibi dilimleme numaralarını göreceğiz. Hazırlıklı gel; orada sıralama ve kopyalama işleri ciddileşiyor.







