R’da Matrisler ve Diziler (Arrays): matrix(), cbind() ve apply()
Şimdiye kadar tek boyutlu çalıştık: bir vektörde elemanlar tek sırada dizilir. Gerçek veri ise genelde iki boyutludur. Satırlar ve sütunlar, yani bir tablo.
R bunun için matris sunar. Üç boyut ve üzeri için de dizi (array) var. Veri bilimi için asıl hedefimiz data frame (Ders 38) olacak, ama matrisleri bilmeden data frame’in davranışını da tam anlayamazsın.
Matris Nedir?
Matris, aynı türden elemanların satır ve sütunlara dizildiği iki boyutlu bir yapıdır. Aslında dışarıdan bakınca matris gibi görünen, içeride boyut bilgisi eklenmiş bir vektördür.
m <- matrix(1:6, nrow = 2)
m
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 1 3 5
# [2,] 2 4 6Arka planda ne oldu? 1:6 vektörü, 2 satırlı bir matrise sütun sütun dolduruldu. Önce ilk sütun (1, 2), sonra ikinci sütun (3, 4), sonra üçüncü (5, 6). R varsayılan olarak sütun öncelikli çalışır. Satır satır doldurmak istiyorsan byrow = TRUE yaz:
matrix(1:6, nrow = 2, byrow = TRUE)
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 1 2 3
# [2,] 4 5 6Boyutları sorgulamak için:
dim(m) # [1] 2 3
nrow(m) # [1] 2
ncol(m) # [1] 3Acı tecrübe: Başka dillerden gelenler matrisin satır satır dolacağını varsayar. R’da
byrow = TRUEyazmayı unutursan, sayılar beklediğinden farklı yerlere oturur ve hata mesajı almazsın. Küçük bir örnekle çıktıyı mutlaka gözle kontrol et.
Uyumsuz Uzunlukta Veri
matrix(1:5, nrow = 2)
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 1 3 5
# [2,] 2 4 1
# Uyarı: data length [5] is not a sub-multiple or multiple of the number of rows [2]Eleman sayısı satır sayısına tam bölünmeyince R eksik yeri baştan alarak doldurur (recycling) ve bir uyarı verir. Uyarıyı görmezden gelirsen son hücreye karışan 1 değerini fark etmeyebilirsin.
Matriste İndeksleme
Matrisin iki boyutu olduğu için köşeli parantezin içine iki değer yazarsın: m[satır, sütun].
m[2, 3] # [1] 6 2. satır, 3. sütun
m[1, ] # [1] 1 3 5 1. satırın tamamı
m[, 2] # [1] 3 4 2. sütunun tamamı
m[m > 3] # [1] 4 5 6 şarta uyan elemanlarVirgülden sonrası ya da öncesi boş bırakılırsa “hepsi” anlamına gelir. m[m > 3] ise vektör indekslemedeki mantıksal filtreyle aynı mantık: sonuç, matris değil, düz bir vektör.
Tuzak: Tek Satır Seçince Matris Vektöre Dönüşür
m[1, ] bir satır seçti ama sonuç artık iki boyutlu değil, düz bir vektör. R boyutu “gereksiz” bulup düşürdü. Matris halini korumak için drop = FALSE:
m[1, , drop = FALSE]
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 1 3 5Bu davranış, bir fonksiyona matris bekleyip vektör gönderdiğinde ya da tek satırlı bir filtre sonucunda sürpriz hatalara yol açar.
Satır ve Sütunlara İsim Vermek
satis <- matrix(c(100, 150, 120,
200, 180, 220),
nrow = 2, byrow = TRUE,
dimnames = list(c("Ankara", "İzmir"),
c("Oca", "Şub", "Mar")))
satis
# Oca Şub Mar
# Ankara 100 150 120
# İzmir 200 180 220
satis["Ankara", "Şub"]
# [1] 150
satis["İzmir", ]
# Oca Şub Mar
# 200 180 220 dimnames iki elemanlı bir liste alır. İlki satır isimleri, ikincisi sütun isimleri. Artık numara yerine isimle erişebiliyorsun. Bu hem okunabilir hem de satır sırası değişse bile hata yapmanı önler.
Toplama ve Ortalama Kısayolları
rowSums(satis)
# Ankara İzmir
# 370 600
colSums(satis)
# Oca Şub Mar
# 300 330 340
rowMeans(satis)
colMeans(satis)rowSums(), colSums(), rowMeans() ve colMeans() satır ve sütun bazında özet çıkarır. Ankara’nın üç aylık toplamı 100 + 150 + 120 = 370. Elle döngü yazmaya gerek yok.
Başka bir fonksiyon uygulamak istersen apply() var:
apply(satis, 2, max) # 2: sütunlar üzerinde uygula
# Oca Şub Mar
# 200 180 220 İkinci argüman yönü belirler: 1 satırlar, 2 sütunlar. apply ailesini Ders 23’te ele alacağız.
Matris Aritmetiği: * ile %*% Aynı Şey Değil
A <- matrix(1:4, nrow = 2) # [1 3; 2 4]
B <- matrix(c(2, 0, 1, 2), nrow = 2) # [2 1; 0 2]
A * B
# [,1] [,2]
# [1,] 2 3
# [2,] 0 8
A %*% B
# [,1] [,2]
# [1,] 2 7
# [2,] 4 10
t(A)
# [,1] [,2]
# [1,] 1 2
# [2,] 3 4Arka planda ne oldu?
A * Beleman eleman çarpar:1*2,3*1,2*0,4*2.A %*% Bgerçek matris çarpımıdır: ilk satır ile ilk sütunun çarpımlarının toplamı,1*2 + 3*0 = 2. Sağ üst hücre1*1 + 3*2 = 7.t()matrisin devriğini (transpose) alır, satırlarla sütunları yer değiştirir.
Doğrusal cebirle çalışmıyorsan %*% ile çok karşılaşmazsın. Ama * yazıp matris çarpımı yaptığını sanmak makine öğrenmesi kodlarında çok görülen bir hata.
Matrisleri Birleştirmek: rbind() ve cbind()
a <- c(1, 2, 3)
b <- c(4, 5, 6)
rbind(a, b) # vektörleri satır olarak alt alta
# [,1] [,2] [,3]
# a 1 2 3
# b 4 5 6
cbind(a, b) # vektörleri sütun olarak yan yana
# a b
# [1,] 1 4
# [2,] 2 5
# [3,] 3 6rbind (“row bind”) satır ekler, cbind (“column bind”) sütun ekler. Değişken adları otomatik olarak satır ya da sütun etiketi olur. Uzunlukları tutmayan vektörler yine recycling kuralına takılır, o yüzden uzunlukları kontrol et.
Diziler (Arrays): İkiden Fazla Boyut
Matris iki boyutluysa dizi n boyutludur. Üçüncü boyutu “sayfa” diye düşünebilirsin.
dizi <- array(1:12, dim = c(2, 3, 2)) # 2 satır, 3 sütun, 2 sayfa
dizi
# , , 1
#
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 1 3 5
# [2,] 2 4 6
#
# , , 2
#
# [,1] [,2] [,3]
# [1,] 7 9 11
# [2,] 8 10 12
dizi[2, 3, 2]
# [1] 12İndeksleme matristeki gibi: dizi[satır, sütun, sayfa]. Pratikte diziyi, aynı tabloyu farklı zamanlarda ya da farklı gruplarda tekrar eden verilerde (örneğin yıllara göre şehir ve ürün satışları) görürsün. Çoğu analiz işinde data frame yeterli olur.
Matris mi, Data Frame mi?
- Matris: Tüm hücreler aynı türde. Sayısal hesaplar, istatistik ve cebirde hızlı ve hafif.
- Data frame: Her sütun farklı türde olabilir (isim metin, yaş sayı, onay mantıksal). Gerçek veri analizinin ana yapısı budur.
Bir matrisin içine tek bir metin koyarsan bütün hücreler metne dönüşür (Ders 10’daki coercion). Karışık veriyi matrise tıkma.
Kontrol Listesi
- ☐
matrix()fonksiyonunun varsayılan olarak sütun sütun doldurduğunu biliyorum. - ☐
byrow = TRUEile satır satır doldurabiliyorum. - ☐
m[satır, sütun]ile eleman, satır ve sütun seçebiliyorum. - ☐ Tek satır seçince boyutun düştüğünü ve
drop = FALSEçözümünü biliyorum. - ☐
*ile%*%arasındaki farkı açıklayabiliyorum. - ☐
cbind()ilerbind()ayrımını yapabiliyorum.
Sıkça Sorulan Sorular
R’da matris nasıl oluşturulur?
matrix(veri, nrow = satır_sayısı) ile. Veri sütun sütun yerleşir. Satır satır yerleşmesi için byrow = TRUE ekle.
R’da matrisin satır ve sütun sayısı nasıl bulunur?
dim(m) ikisini birden, nrow(m) satırı, ncol(m) sütunu verir.
Matris ile data frame arasındaki fark nedir?
Matriste bütün hücreler aynı türdedir. Data frame’de her sütun farklı türde olabilir. Gerçek veri analizinde genelde data frame kullanılır.
R’da matris çarpımı nasıl yapılır?
%*% operatörüyle. * operatörü eleman eleman çarpar ve matris çarpımı değildir.
R’da array ile matrix arasındaki fark nedir?
Matris iki boyutlu bir yapıdır. Array ise iki ya da daha fazla boyutu olabilir. array(1:12, dim = c(2, 3, 2)) üç boyutlu bir dizi oluşturur.
Aynı türden elemanlardan oluşan yapıları tamamladık. Bir sonraki derste bu kuralı yıkacağız: listeler, farklı türleri, hatta farklı uzunlukta vektörleri bile tek bir nesnede taşıyabilir.







![R’da Listeler (Lists): Oluşturma, $ ile [[ ]] Farkı ve Sık Hatalar](https://verirotasi.com/wp-content/uploads/2026/10/r21-768x429.jpg)